0 Artikel, 0,00 EUR

Richard Mooi

Digitale radio is in aantocht, maar of de geluidskwaliteit beter wordt dan via de analoge FM-zenders valt te betwijfelen. De Publieke Omroep verhoogde deze winter de ‘bitrates’ voor de klassieke zenders, maar de uitzendingen klinken via ‘FM’ en kabel stukken beter. Op korte- en middengolf lijkt DRM (Digital Radio Mondiale, de digital vervanger van radio via middengolf, lange golf en korte golf) wel voor een forse klankverbetering te zorgen.

Digitale Audio Broadcast (DAB) is nu ruim een jaar in de randstad en delen van Brabant en Gelderland in de lucht met de programma’s van de Publieke Omroep. Eind dit jaar vindt ook de verdeling van de overige frequenties plaats, zodat –naar verwachting- volgend jaar de commerciële radiostations via de opvolger van FM te beluisteren zullen zijn. “Met DAB is het mogelijk om naast perfect geluid ook andere informatie of data aan te bieden”, schrijft het ministerie hoopvol in het persbericht. Digitaal is immers beter dan analoog. Maar is dat ook zo? De klankkwaliteit is namelijk afhankelijk van de gebruikte ‘bitrate’ want bij DAB wordt er gebruik gemaakt van MPEG-compressie (Layer II). Eén DAB-frequentie, multiplex in vaktermen, heeft een bandbreedte van 1,2 Mbits en kan 6 tot 9 radioprogramma’s distribueren. Bij de start van DAB van de Publieke Omroep kregen de muziekstations Radio 2, 3FM, Radio 4 en 747AM 160 kbits toegewezen, terwijl de Concertzender het met 128 kbits moest doen. En 128 kbits op MPEG Layer II is minder van kwaliteit dan een MP3’tje bij dezelfde ‘bitrate’... Een MP3’tje op 128 kbits klinkt echter al niet geweldig, laat staan klassieke muziek bij de kwalitatief nog slechtere audio-encoder MPEG Layer II.

De kritiek op de minimale ‘bitrates’ van de klassieke zenders op DAB bleef niet uit. “We leren dat je voor kritische muzieksoorten een hogere ‘bitrate’ moet aanleggen dan we eerst dachten”, zegt Hans Bakhuizen van de Publieke Omroep. Om aan de wens van kritische luisteraars te voldoen, verhoogde de Publieke Omroep de ‘bitrate’ van Radio 4 van 160 naar 192 en van de Concertzender van 128 naar 192 kbits.

Succes

Overigens zijn in Engeland, waar DAB een groot succes is, de ‘bitrates’ over het algemeen niet hoger dan 128 kbits. Dat komt omdat DAB primair bedoeld is voor mobiele ontvangst via autoradio’s en Publieke Omroeprtable ontvangers in het Verenigd Koninkrijk. Die 128 kbits heeft de Publieke Omroep voor muziekzenders altijd te laag gevonden. Vooral bij stationaire ontvangst via een tuner in het hifi-meubel is de klank dan hoorbaar minder. In Nederland blijkt dat zo’n 45 procent van de radioprogramma’s via stationaire receivers –meestal via de kabel- wordt beluisterd. En ook bij DAB blijkt er op dit moment in Nederland meer vraag naar stationaire ontvangers (vanaf € 150 te koop) dan naar DAB-autoradio’s. Om die reden besloot de Publieke Omroep de relatief lage ‘bitrates’ zoals in Engeland worden gehanteerd niet over te nemen en voor muziek minimaal 160 kbits in te stellen. Hoewel Nederland in vergelijking met Engeland met de ‘bitrate’’s aan de hoge kant zit en die ook nog eens deze winter voor klassieke programma’s verhoogde, blijft er veel kritiek.

Gouden oren

De kritiek op de matige klank heeft ook Bakhuizen van technici en luisteraars met ‘gouden oren’ te horen gekregen. Hij had het liefst alles op 256 kbits uitgezonden. Dat is bij de huidige digitale distributieplatformen vrijwel onmogelijk door capaciteitstekort. Alleen op de Astra-satelliet zijn de twee klassieke kanalen van de Publieke Omroep in 256 kbits beschikbaar. Nog geen ideale situatie voor audioliefhebbers.

“Daarom zijn we aan het bekijken of we kabeldoorgifte voor DAB kunnen realiseren”, zegt Bakhuizen. Hij ontvouwde dit plan tijdens de VAD-Show eind vorig jaar. De Publieke Omroep is met kabelmaatschappijen in gesprek om digitale radio via de kabel aan te bieden. De mogelijke komst van DAB via de kabel, moet een digitaal alternatief worden voor de FM-tuners op de kabel. Bij ‘kabel-DAB’ speelt het tekort aan capaciteit veel minder dan in de ether. Op de kabel zouden in de toekomst, na verhuizing van de analoge tv-zenders in band-III, theoretisch 32 multiplexen beschikbaar kunnen komen. De meeste ontvangers die nu verkrijgbaar zijn, kunnen het hele gebied zonder problemen ontvangen. “Dan willen we naar een hogere ‘bitrate’. Daarmee bedienen we een markt met goede tuners en goede speakers”.

Korte golf

Spectaculairder zijn de verbetering bij digitalisering van de korte golf en middengolf, de zogenaamde AM-banden. Sinds 1999 zijn de grote wereldomroepen, waaronder onze eigen Radio Nederland Wereldomroep, bezig met digitalisering van de AM-uitzendingen via DRM (Digital Radio Mondiale). Bij de start van de digitalisering stond vast dat er een krachtige datacompressie voor de audio nodig zou zijn.

Korte golf-banden hebben te maken met soms enorme ‘fadingen’. In zo’n dip is op de camping de ontvangst van ‘Hilversum’ voor enkele seconden onmogelijk. Om toch bij zulke lage bitstromen ‘near FM-quality’ te garanderen, is een zeer krachtige audio-encoding en foutcorrectie nodig. De testen werden uitgevoerd met het net ontwikkelde audioprotocol AAC (Advanced Audio Coding) voor de multimediastandaard MPEG4. Het bleek dat de fragmenten in AAC verbluffend goed klonken bij een relatief lage ‘bitrate’ van 20kbits. Het DRM-consortium ging na veldtesten verder met de uitwerking van de DRM-standaard. Daarnaast werd besloten om de SBR-technologie toe te voegen aan AAC. SBR, oftewel Spectral Band Replication vergroot binnen de huidige ‘bitrate’ het frequentiebereik behoorlijk door het versturen van extra data binnen de ‘bitstream’. De ontvanger reconstrueert met die extra gegevens de vorm van het originele signaal. SBR werd al eerder toegevoegd aan MP3, wat resulteerde in MP3-Pro. AAC en SBR samengevoegd geeft AAC-plus. Met AAC-plus is het mogelijk op 48 kbits een audiokwaliteit te halen die vergelijkbaar is met FM-stereo. Bovendien kan er bij 20 kbits zelfs in pseudo-stereo worden uitgezonden.

Ontvangers

Op dit moment zendt de Wereldomroep vanuit de Flevopolder dagelijks meer dan tien uur in DRM uit, zowel Engels- als Nederlandstalig. Veel andere West-Europese omroepen hebben ook al frequenties in de lucht met digitale uitzendingen, sommige zelfs 24 uur per dag. Vooral RTL zet stevig in op digitalisering van de AM-banden.

Het wachten is nu op betaalbare ontvangers want van ‘freaks’ die hun korte golf-ontvanger ombouwen of een ‘software’-ontvanger voor in de PC kopen, moeten de omroepen het niet hebben. DRM zal alleen een succes worden als er betaalbare ‘portable’ ontvangers op de markt komen met een prijs van rond de €50 voor een instapmodel. Eén van de eerste ‘portable’ DRM-ontvanger van het Duitse Mayah is met meer dan € 500 tamelijk prijzig te noemen. “Met die vele uitzendingen willen we aan de fabrikanten van ontvangers duidelijk maken dat wij er voldoende vertouwen in hebben”, zegt Jan Willem Drexhage van de Wereldomroep.

De doorbraak voor DRM-radio komt pas als er goedkopere chipsets beschikbaar komen. Dat lijkt nu dichtbij, want Texas Instruments kondigde onlangs de komst van chipsets aan. Onder meer Sony zal dat stukje elektronica gaan gebruiken in ontvangers. Al in het vierde kwartaal van dit jaar zullen de eerste ontvangers met de goedkope chipsets van Texas Instruments op de markt komen, meldt het bedrijf hoopvol. Op de IFA in Berlijn in demonstreerde de chipfabrikant al prototype’s van DRM-radiootjes. De chipset zal naast DRM-signaal ook DAB, FM en analoge AM-banden kunnen decoderen. Vanaf kerst hoopt de Wereldomroep dat de consument de DRM-ontvangers kan kopen in de reguliere winkels in Nederland. Drexhage verwacht dat ze voor hun vakantietrip ook daadwerkelijk zo’n ontvanger zullen aanschaffen. Deze zomer waren de uitzendingen in DRM nog gericht op Zuid-Duitsland en Oostenrijk, volgende zomer zal bij aantrekkende verkoop ook richting Frankrijk en Spanje in DRM worden uitgezonden. “We zullen dan ook het publiek voorlichten om een DRM geschikte ontvanger te kopen”. Overigens is er nu ook een stroming ontstaan die DRM op de bestaande FM-band wil gebruiken. Dat zou betekenen dat het DAB-verhaal in een heel ander daglicht komt te staan. Vooralsnog zijn er in Nederland geen plannen om DRM op de FM in te voeren, hoewel vanuit de commerciële landelijke zenders en door lokale omroepen daar onlangs wel om gevraagd is.